

przez Wega- Słownik kawowy
Arabica, body, cupping, crema, ekstrakcja, processing, specialty – świat kawy ma własny język, który nie zawsze jest oczywisty. W naszym słowniku wyjaśniamy najważniejsze pojęcia związane z uprawą, obróbką, paleniem, parzeniem i degustacją kawy. Od plantacji i zielonego ziarna aż po gotową filiżankę aromatycznego naparu.
Świat kawy jest pełen terminów pochodzących z różnych języków i etapów jej produkcji. Jedne opisują gatunki i odmiany kawowca, inne sposób obróbki owoców, stopień palenia ziaren, metodę przygotowania napoju albo jego cechy sensoryczne. Na opakowaniach kawy można więc spotkać określenia takie jak washed, natural, single origin, body czy specialty, których znaczenie nie dla każdego jest oczywiste.
Poniższy słownik zbiera najważniejsze pojęcia związane z kawą – zarówno te używane przez plantatorów, palarnie i baristów, jak i te, które coraz częściej pojawiają się na opakowaniach oraz w opisach produktów.
A
Acidity – kwasowość
Jedna z podstawowych cech sensorycznych kawy. Może przypominać kwasowość cytrusów, jabłek, winogron czy innych owoców. Dobrze zbalansowana kwasowość nadaje naparowi świeżość i wyrazistość. Nie należy jej utożsamiać z nieprzyjemnym kwaśnym smakiem źle przygotowanej kawy.
Altitude – wysokość uprawy
Wysokość nad poziomem morza, na której rosną kawowce. Ma wpływ na tempo dojrzewania owoców, a tym samym na właściwości ziaren. Na większych wysokościach niższe temperatury mogą spowalniać dojrzewanie, sprzyjając powstawaniu bardziej złożonych profili sensorycznych.
Anaerobic fermentation – fermentacja beztlenowa
Sposób fermentacji kawy prowadzonej w środowisku o ograniczonym dostępie tlenu, zwykle w szczelnych zbiornikach. W zależności od zastosowanej metody może prowadzić do powstawania intensywnych i nietypowych aromatów.
Arabica
Popularna nazwa kawy należącej do gatunku Coffea arabica. Stanowi znaczną część światowej produkcji kawy i obejmuje wiele odmian oraz kultywarów. Jej profil sensoryczny może być bardzo zróżnicowany – od czekoladowego i orzechowego po owocowy i kwiatowy.
B
Barista
Osoba specjalizująca się w przygotowywaniu i serwowaniu kawy. Profesjonalny barista posiada wiedzę m.in. na temat ziaren, palenia, mielenia, ekstrakcji i metod parzenia.
Blend – mieszanka kaw
Kompozycja dwóch lub większej liczby kaw. Mogą pochodzić z różnych krajów, regionów, plantacji, zbiorów lub należeć do różnych gatunków. Mieszanki tworzy się w celu uzyskania określonego, powtarzalnego profilu smakowego.
Body – cielistość
Określenie opisujące wrażenie ciężaru, gęstości i tekstury naparu w ustach. Kawa może mieć lekkie, średnie lub pełne body.
Bourbon
Jedna z najbardziej znanych odmian Coffea arabica. Wywodzi się z historycznej populacji kawowców uprawianych na wyspie Bourbon, dzisiejszym Reunion. Stała się również podstawą wielu późniejszych odmian kawy.
C
Cappuccino
Napój przygotowywany na bazie espresso i spienionego mleka. Charakterystyczna jest równowaga między smakiem kawy a słodyczą i kremową teksturą mleka.
Catuai
Odmiana Arabiki powstała ze skrzyżowania Mundo Novo i Caturra. Jest uprawiana przede wszystkim w Ameryce Łacińskiej.
Caturra
Naturalna mutacja odmiany Bourbon charakteryzująca się stosunkowo niewielkim wzrostem krzewów. Jest szeroko uprawiana m.in. w Ameryce Środkowej i Południowej.
Chemex
Szklane naczynie służące do przelewowego parzenia kawy. Wykorzystuje specjalne papierowe filtry, a otrzymany napar jest zwykle czysty i klarowny.
Cherry – owoc kawowca
Owoc, wewnątrz którego znajdują się nasiona nazywane ziarnami kawy. Dojrzałe owoce wielu odmian przybierają czerwony kolor, choć istnieją również odmiany o owocach żółtych czy pomarańczowych.
Coffea
Rodzaj roślin należących do rodziny marzanowatych (Rubiaceae), obejmujący gatunki kawowca. Największe znaczenie gospodarcze mają przede wszystkim Coffea arabica oraz Coffea canephora.
Cold brew
Kawa przygotowywana poprzez długotrwały kontakt zmielonych ziaren z zimną lub chłodną wodą. Proces trwa zazwyczaj wiele godzin i daje napój o profilu innym niż kawa parzona gorącą wodą.
Crema
Warstwa drobnej, złocistobrązowej piany tworząca się na powierzchni prawidłowo przygotowanego espresso. Powstaje m.in. dzięki obecności gazów uwalnianych podczas ekstrakcji pod ciśnieniem.
Cupping
Standaryzowana metoda przygotowywania i oceny kawy stosowana podczas profesjonalnej degustacji. Pozwala porównywać m.in. aromat, smak, kwasowość, body i inne cechy próbek.
D
Dark roast – ciemne palenie
Stopień palenia, przy którym ziarna poddawane są działaniu wysokiej temperatury dłużej niż przy paleniu jasnym. W profilu kawy wyraźniejsze stają się cechy wynikające z procesu palenia, np. nuty gorzkiej czekolady, karmelizacji czy prażenia.
Decaf – kawa bezkofeinowa
Kawa, z której przed paleniem usunięto większość kofeiny. Dekofeinizację można przeprowadzać różnymi metodami, a sposób jej wykonania może mieć wpływ na profil gotowej kawy.
Dripper
Urządzenie do przelewowego parzenia kawy, w którym gorąca woda przepływa przez warstwę zmielonych ziaren znajdujących się w filtrze. Do tej grupy należą m.in. V60 i Kalita Wave.
E
Espresso
Skoncentrowany napój kawowy przygotowywany poprzez przepuszczenie gorącej wody pod ciśnieniem przez drobno zmieloną kawę. Stanowi podstawę wielu napojów, m.in. cappuccino, latte czy flat white.
Extraction – ekstrakcja
Proces przechodzenia rozpuszczalnych składników ze zmielonej kawy do wody podczas parzenia. Na jego przebieg wpływają m.in. stopień zmielenia, temperatura i jakość wody, proporcja kawy do wody oraz czas kontaktu.
F
Fermentation – fermentacja
Jeden z etapów obróbki kawy, podczas którego aktywność mikroorganizmów oraz enzymów prowadzi do przemian zachodzących w materiale otaczającym nasiona. Przebieg fermentacji może wpływać na późniejszy profil sensoryczny kawy.
Filter coffee – kawa przelewowa
Kawa przygotowana metodą filtracyjną, w której woda przepływa przez zmielone ziarna, a napar oddzielany jest od fusów za pomocą filtra.
Flat white
Napój na bazie espresso i spienionego mleka, zwykle o wyraźniejszym udziale kawy niż w dużym latte.
French Press
Zaparzacz tłokowy, w którym zmielona kawa pozostaje przez określony czas w kontakcie z wodą, a następnie fusy oddziela się za pomocą metalowego filtra.
G
Geisha / Gesha
Odmiana Arabiki ceniona za charakterystyczny, często bardzo złożony profil aromatyczny. Szczególną sławę zdobyły kawy Gesha produkowane w Panamie, choć pochodzenie tej odmiany związane jest z Etiopią.
Green coffee – kawa zielona
Surowe, wysuszone nasiona kawowca przed procesem palenia. W tej postaci kawa jest przedmiotem międzynarodowego handlu między producentami, importerami i palarniami.
Grind size – stopień zmielenia
Wielkość cząstek kawy po zmieleniu. Powinna być dostosowana do metody parzenia, ponieważ wpływa na szybkość ekstrakcji.
H
Honey process
Metoda obróbki, w której po usunięciu skórki owocu część miąższu i warstwy śluzowej pozostaje na ziarnach podczas suszenia. Nazwa nie oznacza użycia miodu.
L
Latte
Napój kawowy składający się z espresso i dużej ilości mleka, zwykle z cienką warstwą mlecznej pianki.
Light roast – jasne palenie
Stopień palenia pozwalający często zachować więcej cech wynikających z pochodzenia i odmiany ziarna. W takich kawach częściej pojawiają się nuty owocowe, kwiatowe oraz wyraźniejsza kwasowość.
M
Medium roast – średnie palenie
Stopień palenia znajdujący się pomiędzy jasnym a ciemnym. Może łączyć cechy związane z pochodzeniem ziarna z aromatami rozwijającymi się podczas palenia.
Microlot
Niewielka, wyodrębniona partia kawy. Może pochodzić z konkretnej części plantacji, określonego zbioru, odmiany lub być poddana szczególnej metodzie obróbki.
Moka pot – kawiarka
Urządzenie do przygotowywania kawy, w którym pod wpływem ciśnienia powstającego podczas podgrzewania woda przechodzi przez zmieloną kawę do górnej części naczynia.
N
Natural process – obróbka naturalna
Metoda, w której całe owoce kawowca suszone są wraz z miąższem i skórką, a dopiero później oddziela się wysuszone części owocu od nasion. Kawy obrabiane w ten sposób często mają intensywnie owocowy i słodki profil.
P
Peaberry
Ziarno o zaokrąglonym kształcie powstające wtedy, gdy w owocu kawowca rozwija się jedno nasiono zamiast typowych dwóch. Peaberry są często oddzielane podczas sortowania i sprzedawane jako osobne partie.
Processing – obróbka kawy
Zespół procesów wykonywanych po zbiorze owoców w celu uzyskania ziaren gotowych do dalszego przygotowania i eksportu. Do podstawowych metod należą obróbka naturalna, mokra oraz honey.
Pulping
Mechaniczne usuwanie skórki i części miąższu z owoców kawowca. Jest jednym z etapów niektórych metod obróbki.
Q
Q Grader
Osoba posiadająca specjalistyczne kwalifikacje w zakresie sensorycznej oceny kawy, uzyskane w ramach określonego systemu szkolenia i certyfikacji.
R
Roasting – palenie kawy
Proces termicznej obróbki zielonych ziaren. Podczas palenia zachodzi wiele reakcji chemicznych odpowiedzialnych za powstawanie barwy, aromatu i smaku charakterystycznego dla palonej kawy.
Roast profile – profil palenia
Sposób prowadzenia procesu palenia opisujący zmiany temperatury i czasu podczas poszczególnych jego etapów. Palarnia może dostosować profil do konkretnego ziarna i oczekiwanego rezultatu.
Robusta
Popularna handlowa nazwa kawy pochodzącej z gatunku Coffea canephora. Zazwyczaj zawiera więcej kofeiny niż Arabica i często charakteryzuje się większą goryczką, pełniejszym body oraz mniejszą kwasowością. Jest powszechnie wykorzystywana m.in. w mieszankach espresso.
S
SCA – Specialty Coffee Association
Międzynarodowa organizacja działająca w branży kawowej, zajmująca się m.in. edukacją, standardami, badaniami i rozwojem wiedzy o kawie.
Screen size
Klasyfikacja ziaren według ich wielkości, wykonywana za pomocą sit o określonych rozmiarach otworów. Jest jednym z parametrów stosowanych w handlu zieloną kawą.
Single origin
Określenie kawy pochodzącej z jednego określonego źródła. Zakres tego pojęcia może być różny – może oznaczać jeden kraj, region, plantację, gospodarstwo lub konkretną partię.
Specialty coffee
Termin odnoszący się do kaw wysokiej jakości ocenianych według określonych standardów jakościowych i sensorycznych. W praktyce znaczenie tego pojęcia wiąże się zarówno z jakością surowca, jak i kontrolą kolejnych etapów drogi kawy od producenta do filiżanki.
T
Tamping
Równomierne ubijanie zmielonej kawy w portafiltrze ekspresu przed przygotowaniem espresso.
Terroir
Zespół lokalnych warunków wpływających na rozwój kawowca i charakter jego owoców. Obejmuje m.in. klimat, wysokość uprawy, rodzaj gleby, opady, nasłonecznienie oraz lokalne ukształtowanie terenu.
Traceability – identyfikowalność pochodzenia
Możliwość prześledzenia pochodzenia kawy i jej drogi w łańcuchu dostaw. W zależności od produktu informacje mogą obejmować kraj, region, gospodarstwo, producenta, odmianę, metodę obróbki czy konkretną partię.
V
Variety – odmiana
Termin odnoszący się do odmiany kawowca. Poszczególne odmiany mogą różnić się m.in. wyglądem roślin, odpornością na choroby, wymaganiami uprawowymi, wydajnością oraz potencjałem sensorycznym. Przykładami są Bourbon, Caturra, Typica i Gesha.
V60
Popularny stożkowy dripper opracowany przez japońską firmę Hario. Nazwa nawiązuje do kształtu litery V i kąta 60 stopni.
W
Washed process – obróbka mokra
Metoda obróbki, w której skórka i miąższ owocu są usuwane, a ziarna poddawane są dalszym etapom pozwalającym pozbyć się pozostałości warstwy śluzowej przed suszeniem. Kawy obrabiane tą metodą często kojarzone są z czystym i wyraźnym profilem sensorycznym.
Wet hulled – obróbka mokrego łuszczenia
Metoda szczególnie kojarzona z Indonezją, znana jako giling basah. Łuska pergaminowa jest usuwana, gdy ziarno ma jeszcze stosunkowo wysoką wilgotność, a następnie ziarna są dalej suszone.
Najważniejsze pojęcia kawowe w jednym miejscu
Od owocu dojrzewającego na kawowcu do filiżanki espresso prowadzi długa droga. Na ostateczny charakter napoju wpływają gatunek i odmiana rośliny, miejsce uprawy, sposób zbioru, metoda obróbki, przechowywanie, palenie, mielenie oraz samo parzenie. Znajomość podstawowych terminów ułatwia więc nie tylko czytanie etykiet czy opisów kawy. Pozwala również lepiej zrozumieć, dlaczego dwie kawy pochodzące nawet z tego samego kraju mogą smakować zupełnie inaczej i skąd biorą się nuty owocowe, kwiatowe, czekoladowe czy orzechowe.

